لە هیچ وڵاتێکدا وەک ئێران، ڕابوردوو و داهاتوو نەیداوە بەیەکدا، لە هیچ سەرزەمینێکدا وەک ئێران ترادسیۆن نەگەیشتۆتە قەیران، لە هیچ خاکێکدا وەک ئێران مۆدێرنە بەر ناکۆکییە ناوەکییەکانی خۆی نەکەوتووە. ئێران ئەو وڵاتەیە کە سەلماندی مۆدێرنە بەبێ ڕێزگرتنی ڕاستەقینەی مافی تاکە کەس و هاوڵاتی، بەبێ ڕێزگرتنی بنەمای ئازادییە سیاسییەکان ناتوانێت بژی، هەر ئێران ئەوەشی سەلماند کە گەڕانەوە بۆ دین و ترادسیۆن ناتوانێت ئەلتەرناتیڤی مۆدێرنە بێت.
شاهەنشا ساڵگەلێکی زۆر ئێرانی خستە سەر ڕێگای مۆدێرنەیەکی درۆزن، مۆدێرنە لە ئێراندا لەبری ئەوەی پرۆسەیەکی ناوەکی بێت، پرۆسەی تازەکردنەوەی کەرەستەکانی ئیدارە و حوکم بوو، لەسەرەتای سەدەی بیستدا ئایدۆلۆژیای لاسایکردنەوەی خۆرئاوا، جێگای بیرکردنەوەی مۆدێرن دەگرێتەوە.
ئەو هەڵەیە هەمان هەڵەیە کە تورکەکانیش تێیدەکەون. یەکسانکردنەوەی مۆدێرنیزەکردن بە لاسایکردنەوەی خۆرئاوا، لە بری ئەوەی کۆمەڵگا بەرەو نوێبوونەوە بەرێت، بەرەو دروستبوونی نوخبەگەلێکی دەبات کە گەیشتن بە ئیدیالی خۆرئاوایی، ئەوەیان لە یاد دەباتەوە کە تێبگەن خەڵک لە ئێراندا خەون بەچییەوە دەبینێت. لەسەردەمی قاجارییەکان و لەسەردەمی پەهلەویشدا، نوخبە ڕۆشنگەرەکەی ئێران ئەو بنکە جەماوەرییە گەورە و ڕاستەقینەیە نادۆزنەوە کە تاکۆتایی ببێتە هەڵگری ئاڵا و دروشمەکانی پڕۆژەی مۆدێرنە.

ڕۆشنگەری وەک زەمینەی لەدایکبوونی فەردێک بتوانێت ئازادانە بیربکاتەوە و بڕیاربدات، واتە لە بری ئەوەی فەزای بیرکردنەوە ئازادبکات، ئەو ئەتمۆسفێرە دروستبکات کە تێیدا فەردەکان ئازادانە ئینتیمای سیاسی خۆیان هەڵبژێرن، دەبێتە پڕۆژەی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەت بۆ هەموو جۆرە ئایدیا و بیرکردنەوەیەک، ئەمە پڕۆژەی مۆدێرنەی ئێرانی لە خەونی ئازادکردنی بیرکردنەوەوە دەگۆڕێت بۆ پڕۆژەی کۆنترۆڵکردنی بیرکردنەوە. یەکێک لەو دیاردانەی کە سەرەتاکانی مۆدێرنە لە خۆرهەڵاتدا بەدەستییەوە دەنالێنێت ئەوەیە کە مۆدێرنە دەبێت بە خەونی دەوڵەت و حوکمڕانەکان، ئەمە بوار بۆ سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆنێکی کۆنەپەرست و ترادسیۆنگەرا خۆشدەکات.ئێران دەبێت بە کارخانەی ئەم ئەزموونە گەورەیە. تێکەڵکردنی مۆدێرنە بە لاسیکردنەوەی خۆرئاوا و دابڕاندنی لە زەمینە لۆکاڵ و کۆمەڵایەتییەکانی خۆی، ئەو فەزایە دەسازێنێت گەڕانەوە بۆ تەشەیوع وەک سەرچاوەی شوناسی ئێرانی ببێتە ئیلهام بەخشی هەموو هێزە ترادسیۆنیستەکان. پڕۆژەی مۆدێرنە لە ئێراندا بەر دوو بەربەستی گەورە دەکەوێت، یەکەمیان نوشوستی لەوەدا کە لە مۆدێرنیزەکردنی دەوڵەتەوە بگوازێتەوە بۆ مۆدێرنیزەکردنی کۆمەڵگا. دووەمیان نوشوستی لەوەدا کە هێڵێکی ڕۆشن لە نێوان غەرەبزەدەگی و مۆدێرنەدا بکێشێت. تێکەڵکردنی مۆدێرنە بە غەرەبزەدەگی وای لە کەسانی وەک جەلالی ئال ئەحمەد کرد تەشەیوع بە جەوهەری شوناسی ئێرانی بوون بزانن. ساتەوەختی شۆڕشی ئێرانی ئەوەی سەلماند کە نوخبە مۆدێرنەکانی ئێران چەند لاوازن و چەند بێتوانان لە دروستکردنی هێزگەلێکدا بتوانێت بەرابەر هێزە ترادسیۆنییەکان بوەستێت. شۆڕشی ئێرانی لە جەوهەردا شۆڕشێک بوو دژ بە ستەمی شاهەنشاهی، بەڵام هەر زوو وەرگەڕا بۆئەوەی ببێت بە شۆڕشێک دژ بە مۆدێرنە، سەرەتا شۆڕشێک بوو لە پێناوی داهاتوودا، بەڵام بوو بە گەورەترین شۆڕشێک لە مێژوودا کە ڕابوردوو بەسەر داهاتوو کردبێتی. پرسیارەکە ئەوەیە ئاخۆ ئەمڕۆ پرسی مۆدێرنە و هێزەکانی مۆدێرنە لە ئێراندا لە کوێدان. ئاخۆ دوای سی ساڵ یارییەکە تەواو پێچەوانە نەبۆتەوە، واتە لە شۆڕشی جەماوەری سونەتگەراوە پێمان نەناوەتە شۆڕشی جەماوەری مۆدێرنخواز. گەرچی ئەمڕۆ سەرەتاکانی گۆڕانکاری گەورە لە ئێراندا بەدیدەکرێت، بەڵام زەحمەتە قسە لەوە بکەین کە ئێران بڕیاریداوە پێبخاتە قۆناغێکەوە تێیدا ترادسیۆن و مۆدێرنە لە جەنگێکی کۆێرانە و تاریک و پشتشکێندا نەبن.
ئەمڕۆ ئێران بۆ شوناسێکی دی دەگەڕێت، بەڵام تارمایی سەردەمە کۆنەکان و سەدەکانی پێشین هەمیشە بەدوایەوەن، هیچ وڵاتێک وەک ئێران نەبۆتە گۆڕەپانی جەنگی ڕابوردوو و داهاتوو، کەمجار جەنگ لە نێوان سەردەمەکاندا ڕوخسارێکی وەها ئایدۆلۆژی وەرگرتووە . جەنگی نێوان ترادسیۆن و مۆدێرنە لە خۆرهەڵاتدا بە گشتی و لە ئێراندا بەتایبەتی جەنگێکی ئایدۆلۆژییە، بە پێچەوانەی زۆر جێگای دیکەی دونیاوە پێناچێت لە ئێرندا ترادسیۆن و مۆدێرنە بتوانن بە ئاشتی پێکەوە بژین و فەرمانەکان و کایەکان دابەشبکەن. سروشتی کۆمەڵگای ئێرانی وەهایە کە دەتوانێت هەم نوخبەی ترادسیۆنگەرای ئەکتیڤ و هەم نوخبەی ڕۆشنگەری چالاک بەرهەمبهێنێت... ئەمڕۆ تادێت ئەو جەنگە گەورە و دواخراو و دێرینەی نێوان مۆدێرنە و ترادسیۆن لە ئێراندا نزیکتر و نزیکتر دەبێتەوە. عەقڵییەتی داخراوی نوخبە سونەتگەراکان تا دێت ئەم ناکۆکییە بەرەو بونبەست ڕادەکێشێت، ئەوەش هەم هەڵەیەکی گەورە و هەم هەڵەیەکی چاوەڕوانکراوە. ڕابوردوو ناتوانێت تا هەتاهەتایە بەسەر داهاتوودا سەربکەوێت، سەرکردەکانی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران نەیانتوانی ئەو دەرفەتە مێژووییە بێوێنەیە بەکاربهێنن بۆئەوەی ترادسێۆن و مۆدێرنە، دین و ئازادی پێکەوە ئاشتبکەنەوە، نوشوستی هەوڵەکانی خاتەمی لەو ڕووەوە مێژووی ئێرانی بە بونبەستێکی گەورە گەیاند. لەگەڵ نوشوستی باڵی ڕیفۆرمدا، باڵی یۆتۆپی ناو ترادسۆنیستەکان هەرەسیهێنا. ترادسێونیستەکانی ئێران دوو جار سروشتی ئایدۆلۆژیان بە جەنگی دژ بە مۆدێرنە بەخشی، ئەوکات کە شۆڕشی ئێرانیان گۆڕی بۆ شۆڕشێکی سونەتی، ئێستاش کە دان بە هیچ نوێبوونەوەیەکی ڕادیکالی سیستم و کۆمەڵگادا نانێن. بەڵام ئاشکراشە خەونی سونەتگەراکان بۆ دەرکردنێکی هەتاهەتایی مۆدێرنە لە ئێران نوشوستی هێنا، وەک چۆن خەونی شاهەنشا بۆ داماڵینی ترادسیۆنیستەکان لە هێزی سیاسی خۆیان نوشوستی هێنا. ئێران بۆئەوەی بچێتەوە دۆخی هاوسەنگ، پێویستی بە هەژینێکی ڕادیکال هەیە، هەژینێک ئەوە بیر ڕۆشنفیکران و سیاسییەکان بخاتەوە کە نە دەکرێت سونەتگەرایی لەسەر نەخشەی عەقڵییەت و دیدی ئێرانی بسڕینەوە، نە دەکرێت سنوورەکانی مۆدێرنە لە جوگرافیای مۆدێرنیزەکردنی دەوڵەتدا ڕابگرین. زۆر کۆمەڵگا هەیە پێویستیان بە خوێنی زۆرە بۆئەوەی هەقیقەتی سادەیان بۆ دەربکەوێت، ئێمە لە عێراق و کوردستاندا باشترین نمونەین... بە ئومێدی ئەوەی ئێرانییەکان لە ئێمە هوشیارتربن. بەڵام ئەو زنجیرە کاری لە سێدارەدانەی ئەمڕۆ خەڵکانی ئۆپۆزسیۆن و کوردانی ڕۆژهەڵات ڕوو بە ڕووی دەبنەوە، نیشانەیەکی گەورەی ئەوەیە کە تاریککردنی ئێران ناتوانێت بەردەوام بێت.
ئەمڕۆ لە ئێراندا هێزێکی گەورە لە خەو هەستاوە، هێزێکە لەسەردەمانی پێشوودا نەیتوانیوە شوناسی سیاسی خۆی بدۆزێتەوە، ئەمڕۆ سەرکوتکردنی سیستم شوناسێکی نوێ و یادەوەرییەکی نوێ و ڕەمزی نوێیان دەداتێ... لە هەر کوێیەک سێدارە زۆربوو، مرۆڤ زووتر بەخەبەردێت. ئەمڕۆ لە ئێراندا شتێک لە دایکدەبێت کە جیاوازە لە جاران، نەوەیەک کە لە ڕابوردوودا نەبووە، نەوەیەک بۆئەوەی لە خۆی تێبگات تەنیا سەیری خۆی دەکات... مەرجەعی هەرە گەورەی هیچ ئیمامێک نییە، بەڵکو تەنیا خۆیەتی... لە هەر وڵاتێکیشدا نەوەیەک دروستبوو، خۆی بیەوێت خۆی دەستنیشانبکات... خۆی بیەوێت شوناسی خۆی دروستبکات... ڕۆشنگەری لەوێیە... درود لە هەموو ئەو نەوانەش کە مێژووی تایبەتی خۆیان دەنوسنەوە و خۆیان ئەوە دیاریدەکەن کە چیین و دەیانەوێت ببن بە چی.